مقدمه
اکسیژنتراپی هایپرباریک (Hyperbaric Oxygen Therapy – HBOT) یکی از روشهای نوین و علمی درمانی است که در سالهای اخیر جایگاه ویژهای در درمان بیماریهای مزمن، زخمهای دیربهبود، نکروز استخوانی، عوارض پرتودرمانی و برخی آسیبهای عصبی پیدا کرده است.
در این روش، بیمار در چمبر هایپرباریک قرار میگیرد و در محیطی با فشار بالاتر از فشار جو، اکسیژن خالص استنشاق میکند.
مزایای HBOT شامل:
-
افزایش حلالیت اکسیژن در پلاسما
-
تحریک رشد رگهای جدید (نئوانژیوژنز)
-
مهار رشد باکتریهای بیهوازی
-
تسریع ترمیم بافتها
با این حال، این درمان ممکن است عوارضی بالقوه داشته باشد که آگاهی از آنها برای بیماران و کادر درمان ضروری است.
۱. آسیبهای فشاری (Barotrauma)
HBOT باعث تغییر فشار در گوش، سینوسها و ریه میشود، زیرا این اندامها حاوی هوای محبوس هستند و حساس به تغییر فشارند.
الف) آسیب فشاری گوش (Ear Barotrauma)
-
علائم: پری، درد، صدای تقتق، در موارد شدید پارگی پردهی گوش
-
پیشگیری:
-
مانور والسالوا یا بلعیدن برای برابر کردن فشار
-
معاینه گوش پیش از درمان
-
آموزش تکنیکهای تخلیه فشار توسط پرسنل
-
ب) آسیب فشاری سینوسها
-
علائم: درد پیشانی، گونه یا پشت چشمها به دلیل گرفتگی سینوسها
-
پیشگیری:
-
درمان سینوزیت یا سرماخوردگی پیش از درمان
-
بررسی مشکلات تنفسی قبل از ورود به دستگاه
-
ج) آسیب فشاری ریه و پنوموتوراکس
-
علل: بیماریهای زمینهای ریه، کیستهای هوا، سابقه پنوموتوراکس
-
پیشگیری:
-
سیتیاسکن قفسه سینه پیش از درمان
-
عدم ورود بیماران مبتلا به پنوموتوراکس درماننشده
-
رعایت پروتکل کاهش و افزایش فشار
-
۲. مسمومیتهای اکسیژنی
افزایش اکسیژن در فشار بالا میتواند به دو صورت منجر به سمیت اکسیژن شود:
الف) مسمومیت ریوی با اکسیژن (Pulmonary Oxygen Toxicity)
-
علائم: التهاب ریه، سرفه خشک، تنگی نفس
-
پیشگیری:
-
محدود کردن مدت زمان در فشار بالا طبق پروتکل UHMS
-
ایجاد زمان استراحت بین تنفس اکسیژن
-
پایش بیماران مستعد (مثلاً COPD)
-
ب) مسمومیت مغزی با اکسیژن (CNS Oxygen Toxicity)
-
علائم: سرگیجه، تاری دید، تهوع، حرکات غیرارادی عضلانی، در موارد نادر تشنج موقت
-
پیشگیری:
-
رعایت فشار مجاز (۲ تا ۲٫۵ ATA)
-
اختصاص وقفههای زمانی بدون اکسیژن
-
پایش دقیق توسط تکنسین آموزشدیده
-
۳. تغییرات موقتی بینایی
-
افزایش موقت نزدیکبینی (میوپی) در اثر تماس مکرر با اکسیژن پرفشار
-
پیشگیری و مراقبت:
-
خودداری از تغییر دائمی شماره عینک
-
اطلاع به پزشک در صورت تاری دید موقتی
-
۴. سایر عوارض نادر
-
خستگی موقت
-
احساس گرما
-
افت قند خون در بیماران دیابتی
این عوارض معمولاً خفیف و گذرا هستند و با استراحت برطرف میشوند.
۵. اقدامات پیشگیرانه و توصیههای پزشکان
ارزیابی و آمادگی پیش از درمان
-
شرححال دقیق پزشکی: بررسی بیماریهای ریوی، گوش، سینوس، قلب، داروها و جراحیهای اخیر
-
معاینه گوش و حلق و بینی: بررسی سلامت پرده گوش و شیپور استاش
-
سیتیاسکن قفسه سینه: برای شناسایی نواحی پرخطر
-
بررسی سینوسها و مجاری تنفسی: رفع عفونت یا گرفتگی
تنظیم پروتکل درمان
-
تعیین فشار و مدت زمان هر جلسه بر اساس وضعیت بیمار
-
ایجاد فواصل استراحت بین فازهای اکسیژنگیری
-
آموزش بیمار درباره احساسات طبیعی در طول درمان
پایش حین درمان
-
کنترل فشار خون، سطح اکسیژن و وضعیت تنفسی
-
توقف فوری درمان در صورت مشاهده علائم غیرعادی
نتیجهگیری
HBOT درمانی علمی، ایمن و مؤثر است که نقش حیاتی در بهبود بیماریهای مزمن و عوارض بافتی دارد.
-
انجام درمان تنها در مراکز مجهز و زیر نظر پزشک متخصص
-
رعایت پروتکلها، معاینات پیشدرمانی و پایش مداوم خطرات بالقوه را به کمتر از یک درصد کاهش میدهد
در مجموع، HBOT یکی از ایمنترین و مؤثرترین روشهای درمانی مکمل در پزشکی مدرن محسوب میشود و با رعایت اصول ایمنی، فواید درمانی قابل توجهی برای بیماران دارد.
