مقدمه

در دهه‌های اخیر، درمان سرطان از حالت صرفاً «جراحی، شیمی‌درمانی و پرتودرمانی» فراتر رفته و روش‌های تکمیلی و حمایتی برای کاهش عوارض درمان و بهبود کیفیت زندگی بیماران معرفی شده‌اند.

یکی از این روش‌ها، اکسیژن‌تراپی هایپرباریک (HBOT) است که با افزایش فشار جزئی اکسیژن و رساندن ۱۰۰٪ اکسیژن به بیمار، هدفش افزایش اکسیژن‌رسانی بافتی و تسریع فرایندهای ترمیمی است.

در بیماران سرطانی، دو حوزه اصلی توجه پژوهشگران را جلب کرده است:

استفاده از HBOT برای درمان یا پیشگیری از عوارض دیررس پرتودرمانی
امکان نقش HBOT در تقویت اثر درمان‌های ضدتومور (مثلاً افزایش نفوذ دارو، ایمونوتراپی یا حساس‌سازی به اشعه)

این مقاله مروری بر شواهد بالینی و پیشرفت‌های پژوهشی اخیر در این دو حوزه ارائه می‌دهد و به پرسش‌های ایمنی و چشم‌اندازهای آینده پاسخ می‌دهد.

مبانی بیولوژیک: چگونه HBOT روی تومور یا بافت‌های اطراف اثر می‌گذارد؟

اکسیژن هایپرباریک با ایجاد فشار بالاتر از فشار اتمسفریک، میزان اکسیژن محلول در پلاسما را به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهد؛ این اکسیژن می‌تواند به بافت‌های کم‌خون یا هیپوکسی نفوذ کند.

در بافت‌های آسیب‌دیده ناشی از پرتودرمانی:

هیپوکسی، فیبروز و کاهش رگ‌زایی رخ می‌دهد
HBOT با تحریک رگ‌زایی، کاهش التهاب و افزایش متابولیسم ترمیمی، جریان خون و اکسیژن‌رسانی را بازیابی می‌کند

همچنین پژوهش‌های پایه‌ای نشان داده‌اند که HBOT می‌تواند ماتریکس خارج‌سلولی متراکم تومور را تغییر دهد و نفوذ مولکول‌ها یا عوامل درمانی را افزایش دهد؛ این موضوع در استراتژی‌های ترکیبی درمانی اهمیت دارد.

شواهد بالینی: اثربخشی HBOT در عوارض پرتودرمانی

HBOT در درمان عوارض دیررس پرتودرمانی (Late Radiation Tissue Injury) کاربردی و پذیرفته شده است، شامل:

سیستیت و پروکتیت
ضایعات پوستی، نرم و استخوانی

مرورهای سیستماتیک و متاآنالیزها نشان داده‌اند که HBOT می‌تواند:

درد، خونریزی و ضعف ترمیم را کاهش دهد
کیفیت زندگی بیماران را بهبود بخشد

با این حال، کیفیت مطالعات متفاوت است و نیاز به کارآزمایی‌های طراحی‌شده‌تر وجود دارد.

مثال: یک کارآزمایی تصادفی (JAMA Oncology، ۲۰۲۴) نشان داد که HBOT در زنان با عوارض دیررس موضعی بعد از پرتودرمانی پستان، بهبود درد و فیبروز ایجاد کرده است.

HBOT به‌عنوان حساس‌کننده پرتودرمانی یا تقویت‌کننده درمان‌های سیستمیک

مطالعات پیش‌بالینی و کارآزمایی‌های کوچک بالینی بررسی کرده‌اند که:

HBOT می‌تواند ماتریکس خارج‌سلولی تومور را بازسازی کند
نفوذ داروها و نانوحامل‌ها به داخل تومور را افزایش دهد
ترکیب HBOT با ایمونوتراپی یا داروهای هدفمند ممکن است اثرات درمانی را تقویت کند

کارآزمایی‌های بالینی در حال بررسی ترکیب HBOT با مهارکننده‌های PD-1/PD-L1 و داروهای نوین هستند تا اطمینان حاصل شود این ترکیب‌ها ایمن و مؤثر هستند.

ایمنی: آیا HBOT می‌تواند رشد تومور یا متاستاز را افزایش دهد؟

نگرانی تاریخی: افزایش اکسیژن‌رسانی ممکن است «رشد تومور» را تسریع کند.

مرورهای سیستماتیک اخیر نشان می‌دهند که هیچ مطالعه بالینی عمده افزایش خطر عود یا متاستاز ناشی از HBOT را گزارش نکرده است
HBOT برای درمان عوارض رادیوتراپی یا زخم‌های مزمن در بیماران سرطانی پذیرفته شده است، با ارزیابی دقیق بالینی و زمان‌بندی مناسب نسبت به درمان‌های فعال سرطان

با این حال، نظارت طولانی‌مدت و کارآزمایی‌های بزرگ‌تر برای اطمینان کامل ضروری است.

کارآزمایی‌ها و پیشرفت‌های کلینیکی

در سال‌های اخیر، ثبت کارآزمایی‌های بالینی HBOT افزایش یافته است:

بررسی HBOT همراه با ایمونوتراپی یا درمان درماتیت رادیواکتیو پستان
هدف: تعریف پروتکل‌های بهینه فشار، طول جلسات، تعداد جلسات و فاصله نسبت به پرتودرمانی
نمونه: HBOT همراه با Camrelizumab به‌عنوان درمان کمکی

نکات عملی و توصیه‌های سازمانی

تصمیم برای HBOT در بیماران سرطانی باید بر اساس بررسی چندجانبه تیم انکولوژی، جراحی و هایپرباریک گرفته شود
مراکز استاندارد کنترل کیفیت و ایمنی بیمار را رعایت می‌کنند
استفاده از دستگاه‌های خانگی یا غیر استاندارد توصیه نمی‌شود

چالش‌ها و شکاف‌های پژوهشی

بسیاری از مطالعات اندازه نمونه کوچک یا طراحی غیرتصادفی دارند
پارامترهای درمان بین مطالعات متفاوت است
نیاز به پیگیری طولانی‌مدت بیماران برای ارزیابی بقای طولانی و ریسک عود
شناسایی زیرگروه‌های بیماران با بیشترین نفع (نوع بافت، مرحله تومور، سابقه پرتودرمانی)